O Thor Heyerdahl

Thor Heyerdahl (1914-2002) to jeden z najsłynniejszych odkrywców w historii. W 1947 r. Heyerdahl przepłynął Ocean Spokojny na tratwie z drewna balsa, a jego film dokumentalny o tej wyprawie zdobył Oscara. Później wyruszył na podobne wyprawy na trzcinowych łodziach Ra, Ra II oraz Tigris. Jego ekspedycje służyły także działaniom na rzecz środowiska oraz pokoju na świecie.

Data urodzenia

6 października 1914 r

Data śmierci

18 kwietnia 2002 r

Zawód

Etnolog, archeolog eksperymentalny i autor książek

Narodowość

Norweska

Małżeństwa

Liv Coucheron Torp (1936–1947)
Yvonne Dedekam-Simonsen (1949–1980)
Jacqueline Beer (1991–2002)

Dzieci

Thor Jr. i Bjørn (z Liv); Anette, Marian i Helen Elisabeth (Bettina) (z Yvonne)

Członkostwo

Norwegian Academy of Sciences (1958); New York Academy of Science (1960); American Anthropological Association (1966); Hon. Mem. Geographical Society of Norway (1953); Hon. Mem. Geographical Society of Peru (1953); Hon. Mem. Geographical Society of Brazil (1954); Hon. Mem. La Société Royale de Géographie d’Anvers, Belgium (1954); Hon. Mem. USSR Geographical Society, Moscow, Russia (1964); Hon. Mem. Bulgarica Geographica Societas, Sofia, Bulgaria (1972); Explorer’s Club, New York (1942); World Wildlife Foundation; Green Cross (Founding member); Worldview International (Founding member); World Federalist Movement.

Wybrane nagrody / wyróżnienia

Hon. Ph.D. University of Oslo (1961); Hon. Ph.D. Moscow State University (1989); Hon. Ph.D. University of San Martin (1991); Hon. Ph.D. Pacific Lutheran University (1998); Hon. Ph.D. University of Maine (1998); Hon. Ph.D. Latvian Academy of Science (1998); Hon. Ph.D. Western University (2011); Anders Retzius Medal (1950) and the Vega Medal (1962), The Swedish Society for Anthropology and Geography; Prix Bonaparte-Wyse Medal, Geographical Society(1951); Mungo Park Medal, Royal Scottish Geographical Society (1951); Lomonosov Medal, Moscow State University (1962); Royal Geographic Society Patron’s Medal (1964); Bjug Harstad Distinguished Service Award, Pacific Lutheran University (1965); Bradford Washburn Award, Boston Museum of Science (1982); Fridtjof Nansen’s prize for outstanding research (1985); Austrian Decoration of Honor for Science and Art (2000); International Prize, Spanish Geographical Society (1998); The Explorers Club Medal (1979); St. Hallvard-Medaljen, Oslo (1997); Grand Cross of the Royal St. Olavs Order (1987); Oficial de la orden Al Mérito por Servicios Distinguidos, Peru (1952); Grand Officer, Order of Distinguished Merit (1965); Knight of the Order of Merit, Egypt (1971); Grand Officer of the Order of Ouissam Alaouite, Marocco (1971); Aleko Konstantinov Medal (1972); Knight of the Golden Ark (1976); Peace ambassador award, UN/FAO (1976); International Pahlavi Environment Prize, UN (1978); Golden Blume von Rhydt (1981).

Wczesne lata

Thor Heyerdahl urodził się 6 października 1914 r. w Larvik, małym nadbrzeżnym miasteczku na południe od Oslo, i spędził tam swoje młode lata. Jego ojciec, który również miał na imię Thor, był właścicielem browaru, a matka Alison była dyrektorem lokalnego stowarzyszenia muzealnego. To właśnie matka zaszczepiła w Thorze zainteresowanie światem zwierząt oraz naukami przyrodniczymi. W pewnym momencie  miał nawet  muzeum zoologiczne w starym browarze ojca. Thor potrafił ładnie rysować, w wieku ośmiu lat tworzył rysunki przedstawiające wymyślone krajobrazy Wysp Mórz Południowych  i wtedy też zdecydował, że gdy dorośnie zostanie podróżnikiem.

Miłość do natury

Thor Heyerdahl był miłośnikiem jazdy na biegówkach oraz długich pieszych wycieczek w dzikiej przyrodzie. W młodości odbywał wiele wycieczek górskich w południowej i środkowej Norwegii, gdzie uczył się sztuki przetrwania w surowych warunkach. Później, wraz ze swoim przyjacielem Erikiem Hesselbergiem, chodzili na długie wędrówki poznając tereny górskie okolic Rondane oraz Jotunheimen śpiąc pod gołym niebem, bądź w jaskiniach ze śniegu.

W tych podróżach towarzyszył mu jego wierny owczarek grenlandzki o imieniu Kazan. Thor umieszczał relacje ze swoich wycieczek w tygodniku Tidens Tegn (Znak czasu) oraz wielu innych publikacjach. Często były ilustrowane jego własnymi zdjęciami oraz dowcipnymi rysunkami. Jego artykuły nabierały z czasem bardziej pedagogicznego charakteru, np. gdy przedstawiał w nich tematy takie jak np. „Jak zbudować igloo?”. Heyerdahl zdobywał doświadczenie w przekazywaniu swych pomysłów i stawał się coraz bardziej znany wśród miłośników pieszych wycieczek w plenerze.

Fatu Hiva—i znów do domu

Thor umieszczał relacje ze swoich wycieczek w tygodniku Tidens Tegn (Znak czasu) oraz wielu innych publikacjach. Często były ilustrowane jego zdjęciami oraz dowcipnymi rysunkami. Artykuły nabierały z czasem bardziej pedagogicznego charakteru np. gdy przedstawiał w nich tematy takie jak „Jak zbudować igloo?”. Heyerdahl zdobywał doświadczenie w przekazywaniu swych pomysłów i stawał się coraz bardziej znany wśród miłośników pieszych wycieczek w plenerze.

W 1933 r., po ukończeniu szkoły średniej, Heyerdahl rozpoczął studia zoologiczne i geograficzne na Uniwersytecie w Oslo. Tam został przedstawiony Bjarnowi Kroepelien, który odbywał podróże na Tahiti w czasie I wojny światowej. Mieszkając na Tahiti, zakochał się i ożenił z kobietą o imieniu Tuimata, jedną z córek przywódcy ludu Tahiti o imieniu Teriierro. W 1918 r. epidemia grypy przyczyniła się do śmierci połowy mieszkańców wyspy, w tym Tuimaty. Kroepelien zgromadził wyjątkową kolekcję książek dotyczących Polinezji. Po latach tzw. „polinezyjską bibliotekę” przekazał  Uniwersytetowi w Oslo.  Dostęp do tych książek jak i przyjaźń Kroepeliena z przywódcą Teriierro okazały się być niezwykle ważne w życiu Heyerdahla.

“NIE MOŻNA KUPIĆ BILETU DO RAJU. MUSISZ GO ZNALEŹĆ W SOBIE.”
– Thor Heyerdahl

Wyprawa Kon-Tiki - i po niej

Po powrocie do Norwegii Heyerdahl zaczął pisać pracę naukową zatytułowaną Indianie Amerykańscy na południowym Pacyfiku (opublikowana w 1952 r.).

Życie na Fatu Hiva sprawiło, że ten młody człowiek zaczął interesować się kwestią, w jaki sposób polinezyjskie wyspy Oceanu Spokojnego zostały zaludnione.

Ta  zagadka przez wiele lat była istotnym tematem badań nad Oceanem Spokojnym, a Heyerdahl był przekonany, że pierwsi ludzie, którzy dotarli na Wyspę Wielkanocną – i inne wyspy we wschodniej części Polinezji – dotarli tam z Ameryki Południowej. Dopiero później do Polinezji przybyli ludzie z zachodu, a następnie, przez północno-zachodnie wybrzeże, z Kanady i Hawajów. Wielu nie zgadzało się z Heyerdahlem; niemniej jednak to pytanie było kluczowe jego pracy badawczej.

Wyprawa archeologiczna na Wyspy Galapagos

Ekspedycja Kon-Tiki wykazała, że ​​mieszkańcy Ameryki Południowej rzeczywiście mogli udać się w podróż na wyspy Południowego Pacyfiku, ale nie stanowiła dowodu na to, że faktycznie tego dokonali. Heyerdahl musiał jeszcze raz udać się na Pacyfik i przeprowadzić wykopaliska archeologiczne na jednej z wysp, aby znaleźć nieodparte dowody. W 1953 roku podróżował z dwoma archeologami na Wyspy Galapagos. Wśród ich odkryć znalazły się odłamki prehistorycznej ceramiki południowoamerykańskiej i flet Inków. Dzięki temu znalezisku Heyerdahl i dwaj norwescy archeolodzy, Arne Skjølsvold i Erik K. Reed, mogli stwierdzić, że ludy Ameryki Południowej dotarły na Wyspy Galapagos na długo przed tym, jak Kolumb dotarł do Ameryki.

Wyprawa archeologiczna na Wyspę Wielkanocną

Następnym celem wyprawy była Wyspa Wielkanocna. Gdy Thor miał 16 lat, powiedział jednemu ze swoich kolegów z klasy, Arnoldowi Jacoby’emu, że pewnego dnia rozwiąże tajemnicę Wyspy Wielkanocnej. W poszukiwaniu niezbitego dowodu dla swojej teorii na temat populacji wysp polinezyjskich, w 1955 roku Heyerdahl zabrał pięciu archeologów na Wyspę Wielkanocną w poszukiwaniu śladów pierwszych przybyłych tam ludzi. Jednym z ich odkryć był rysunek wyryty na jednej z charakterystycznych kamiennych postaci, przedstawiający łódź z żaglami. Przypominał łodzie, które można było zobaczyć na kilku obiektach w Ameryce Południowej. Heyerdahl wierzył, że ten rysunek jest bezspornym dowodem tezy, że pierwsi ludzie, którzy osiedlili się na Wyspie Wielkanocnej przybyli z Ameryki Południowej. Nie wszyscy jednak badacze Pacyfiku byli równie przekonani. Niemniej jednak powstały solidne podstawy do prowadzenia dalszych badań na temat prehistorii wyspy.

Powrót na Wyspę Wielkanocną

Minęło wiele lat, zanim Heyerdahl wznowił poszukiwania pierwszych mieszkańców wschodnich wysp Polinezji. Dopiero w 1986 roku powrócił na Wyspę Wielkanocną, tym razem z czeskim inżynierem i archeologami z Muzeum Kon-Tiki. Ta wyprawa jest najbardziej znana z eksperymentu polegającego na przemieszczeniu 15-tonowego kamiennego posągu, w pozycji pionowej – za pomocą liny – który zakończył się sukcesem. W ten sposób tubylcy transportowali monumentalne posągi wokół wyspy kilkaset lat temu – jak twierdził Heyerdahl. Wykopaliska na plaży Anakena wykazały, że pierwsi ludzie, którzy przybyli na wyspę byli Polinezyjczykami z zachodu. Było to sprzeczne z teorią Heyerdahla. Inne badania wyjaśniły jednak, że w późniejszym czasie musiał istnieć kontakt między Wyspą Wielkanocną a obszarami, na których dzisiaj leży Peru i Boliwia.

Wyprawa archeologiczna do Peru

Kompleks piramid w Túcume w Peru był w 1988 r. miejscem największego przedsięwzięcia archeologicznego Heyerdahla – i największego do tej pory. Najważniejszym odkryciem był mur świątyni z płaskorzeźbą przedstawiającą dwie żaglówki i kilka mitologicznych ptaków; niektóre z tych ptaków trzymają w rękach okrągłe przedmioty. Mur datuje się na lata 1200-1300 n.e.

Wiadomo, że mężczyźni z głowami ptaków trzymający jaja odgrywali ważną rolę w praktykach religijnych na Wyspie Wielkanocnej w czasach starożytnych. Thor Heyerdahl dodał dwa do dwóch – pierwsi mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej musieli przypłynąć tam z południowoamerykańskich plaż. Wykopaliska ujawniły również pierwsze archeologiczne dowody na istnienie wczesnej kultury morskiej w Peru.

Wyprawa na Túcume zakończyła badania Thora Heyerdahla nad pochodzeniem pierwszych mieszkańców wschodnich wysp Polinezji. Był przekonany, że odpowiedź leży we wczesnej kulturze morskiej, którą odkrył w Túcume. Inni uczeni uważali, że pierwsi mieszkańcy tych wysp przybyli z zachodu, ale dziś powszechnie przyjmuje się, że około 1300 r. istniał kontakt między grupami ludów polinezyjskich i południowoamerykańskich- efektem było to, że słodki ziemniak przybył na Polinezję, a dziś południowoamerykańskie DNA można odszukać u mieszkańców  wschodnich wysp.

GRANICE? NIGDY ich NIE WIDZIAŁEM. ALE SŁYSZAŁEM, ŻE ISTNIEJĄ W UMYSŁACH NIEKTÓRYCH LUDZI.”
– Thor Heyerdahl

Ścieżki przez ocean

Podróż Thora Heyerdahla na tratwie Kon-Tiki w 1947 r. wzmocniła panujące podejście do roli oceanów w rozpowszechnianiu się kultury w czasach starożytnych. Później Heyerdahl powtórzył wyprawy na innych prymitywnych statkach, aby ponownie zademonstrować, że oceany świata były dla starożytnych cywilizacji drogami, a nie przeszkodami niemożliwymi do pokonania. W tym czasie opracował nową metodologię, która później została zaakceptowana jako dyscyplina – morska archeologia eksperymentalna.

Wyprawy łodzią trzcinową

W 1966 r. John Howland Rowe twierdził, że do starożytnych cywilizacji wokół Morza Śródziemnego nie mogły docierać wpływy ludów z Ameryki Środkowej, ponieważ nie dysponowały one łodziami zdolnymi do przepłynięcia przez Ocean Atlantycki, na przykład do Meksyku. W następnych latach, po wyprawie na Kon-Tiki, Heyerdahl studiował historię i powszechne użycie innego prymitywnego statku, a mianowicie łodzi trzcinowej. W 1969 roku, z pomocą rzemieślników z Czadu, Heyerdahl zbudował łódź trzcinową, którą nazwał Ra, a następnie wraz z siedmioma towarzyszami wyruszył z Safi w Maroku aby popłynąć na Barbados. Po drodze wiązki trzcin nasiąknęły wodą, łódź zaczęła tonąć, a załoga została ewakuowana 1000 kilometrów od celu. Zbudowana w następnym roku według innych zasad konstrukcyjnych Ra II, ukończyła swoją podróż z sukcesem. Tigris, zbudowany w 1977 r., był największym statkiem trzcinowym, jaki został zbudowany na przestrzeni czterech tysięcy lat. Kiedy Heyerdahl odbywał wyprawy na pokładzie Ra w 1969 i 1970 roku, głównym problemem było szybkie nasiąkanie wodą, w związku z czym Ra i Ra II traciły wyporność szybciej niż zakładano. Będąc w Iraku Heyerdahl dowiedział się, że jeśli trzcina do budowy łodzi zostanie zebrana we wrześniu, to łódź może pływać przez kilka lat. Heyerdahl postanowił zbudować nową łódź trzcinową, Tigris, i przepłynąć między obszarami trzech starożytnych cywilizacji: Mezopotamii, Doliny Indusu i Egiptu. Jego celem było wykazanie że mógł istnieć między nimi kontakt drogą morską. Ponadto chciał przetestować możliwości sterowania taką łodzią; Ra i Ra II były bardzo zależne od prądów morskich.

 

 

Obywatel świata

Jako istoty ludzkie wszyscy jesteśmy tacy sami, wszyscy stajemy przed tymi samymi życiowymi wyborami. Takie było fundamentalne podejście Thora Heyerdahla, pełne szacunku do wszystkich ludzi. Ponadto wierzył w zdolność ludzi do życia i wspólnej pracy w harmonii, niezależnie od etnicznych, politycznych i religijnych różnic.

Od końca lat 50. aż do początku lat 90. Heyerdahl był szczególnie oddany pracy na rzecz pokoju na świecie. Apelował do najwyższych władz i najpotężniejszych polityków w kilku krajach, w tym Andrieja Gromyki (Białoruś) i Johna F. Kennedy’ego (USA).

Idee i przekonania Heyerdahla były bliskie wartościom założycielskim Światowego Ruchu Federalistycznego (World Federalist Movement, WMF), którego stał się oddanym członkiem. WFM to organizacja, która działa na rzecz pokoju, współpracy ponad granicami państw i na rzecz porządku światowego, opartego na prawie międzynarodowym i sprawiedliwości. Z czasem Thor został mianowany honorowym wiceprezesem organizacji.

Heyerdahl był również zaangażowany w prace World United Colleges. Organizacja prowadzi kilka szkół średnich na całym świecie, w których młodzież z różnych krajów razem mieszka i studiuje. Organizacja została założona w czasie zimnej wojny z ideą, że takie szkoły będę stymulować młodych ludzi z różnych kultur do poznawania się i uczenia się od siebie wzajemnie.

W 1978 roku Heyerdahl wraz z międzynarodową załogą popłynęli z Iraku do Dżibuti trzcinową łodzią Tigris. Heyerdahl zamierzał dopłynąć do Morza Czerwonego, ale uniemożliwiły to działania wojenne w tym regionie. W związku z tym, Heyerdahl postanowił spalić Tigrisa, a następnie wysłał emocjonalny list do Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, Kurta Waldheima, podpisany przez całą załogę łodzi: „Nasza planeta jest większa niż trzcinowe wiązki, które niosły nas przez morza, ale wciąż na tyle mała, że może spłonąć jak ta łódka – chyba że ci, którzy wciąż żyją otworzą oczy i umysły na rozpaczliwą potrzebę rozumnej współpracy i ocalą siebie i naszą wspólną cywilizację przed losem tonącej łodzi.”

“W WALCE Z NATURĄ CZŁOWIEK MOŻE WYGRAĆ KAŻDĄ BITWĘ OPRÓCZ OSTATNIEJ.”
– Thor Heyerdahl

Działacz na rzecz środowiska

Podczas wyprawy Ra załoga Heyerdahla odkryła, jak przerażający jest  poziom zanieczyszczenia Atlantyku.  Badacze w czasie wyprawy zauważyli liczne, duże i małe, grudki smoły, mazutu, pływające po powierzchni oceanu, co zgłosili do Organizacji Narodów Zjednoczonych. Podczas kolejnej wyprawy Ra II, Heyerdahl został poproszony przez Sekretarza Generalnego ONZ, aby notował codzienne obserwacje dotyczące stopnia zanieczyszczenia oceanu. W ciągu 43 z 57 dni podróży duże ilości mazutu w wodach Atlantyku.

Uczestnicy wyprawy Heyerdahla wysłali petycję w tej sprawie do ówczesnego Sekretarza Generalnego ONZ S.U. Thanta, po czym temat zanieczyszczenia mórz oraz oceanów odpadami ropopochodnymi zaczął często pojawiać się w amerykańskich mediach. Thor Heyerdahl został wezwany do zreferowania poczynionych obserwacji Kongresowi  USA. Pracował również dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych Norwegii, jako jeden z reprezentantów swojego kraju podczas przesłuchań wstępnych debat, które miały miejsce w USA przed pierwszą konferencją nt. ochrony środowiska w Sztokholmie w 1972 r. Wśród postanowień, które zapadły podczas konferencji ONZ znalazły się te dotyczące zakazu zrzucania do oceanu zużytej ropy (mazutu), co należy uznać za bezpośredni skutek gorliwych apeli międzynarodowej załogi łodzi trzcinowej Ra. Thor Heyerdahl nigdy nie przestał pracować na rzecz polepszania stanu środowiska naturalnego, a szczególnie nie ustawał w walce z zanieczyszczeniami oceanów- zwykł je nazywać „światowym oceanem”, w liczbie pojedynczej, argumentując  że wszystkie są ze sobą połączone i stanowią jedność. W opinii Heyerdahla to właśnie wyprawy Ra były najważniejszymi wyprawami w jego życiu.

Artysta

Niewiele osób wie, że Thor Heyerdahl był także artystą. Interesował się historią starożytną, antropologią i archeologią, ale posiadał też naturalną zdolność do angażowania ludzi w dyskurs na temat określonego zjawiska. Nieustannie dzielił się swoimi doświadczeniami, utrwalając je w mistrzowski sposób w swoich książkach, filmach, na zdjęciach, w wykładach oraz prezentacjach.

Jak większość dzieci, Thor Heyerdahl uwielbiał rysować i malować. Jego wczesne rysunki z wycieczek na łono natury, były publikowane w gazetach i magazynach. Prace były z pozoru infantylne, ale jednocześnie zabawne. Podczas wyprawy na Południowy Pacyfik w latach 1937-1938 wraz ze swoją żoną wykonał serie karykatur. W następnych latach, aż do czasu wyprawy Kon-Tiki, jego rysunki były przepełnione komentarzami dotyczącymi kwestii społecznych, krytykującymi ślepą wiarę w postęp tak charakterystyczną dla ówczesnego społeczeństwa  i politykę związaną z nierównym podziałem bogactwa.

Rzeźbienie w drewnie to kolejna umiejętność, którą Thor Heyerdahl doskonalił przez całe swoje życie. Już będąc nastolatkiem wykazywał talent do tego rzemiosła. Rodzina Heyerdahl zachowała mały obrazek wyspy na Południowym Pacyfiku, który Thor stworzył na wieku drewnianej skrzyni. Gdy osiadł w Peru w końcu lat osiemdziesiątych XX w., Thor Heyerdahl wyrzeźbił dwie głowy Kon-Tiki na ogromnych drzwiach wejściowych do Casa Kon-Tiki, jego domu w Túcume.

 

Mówca

Thor Heyerdahl większą część swojego życia spędził przy biurku – pisząc w zaciszu swojego domostwa, bądź też spędzając czas w bibliotekach na całym świecie, w poszukiwaniu nowej wiedzy. Opublikował wiele książek i ponad pięćdziesiąt artykułów naukowych. Co prawda Heyerdahl nie zawsze miał rację, nie wszystkie jego teorie zostały potwierdzone, lecz istota nauki polega na zadawaniu pytań, a pytania które on zadawał wciąż stanowią przedmiot zainteresowania naukowców.

Większość ludzi pamięta Thora Heyerdahla jako genialnego mówcę. Wyróżniał się umiejętnością rozmawiania z ludźmi i angażowania ich w dyskusje. Stworzył czternaście książek popularnonaukowych, z których wiele zostało bestsellerami. Wydawnictwo Gyldendal Norsk Forlag jako pierwsze opublikowało jego dzieło “Wyprawa Kon-Tiki” w 1948 r., które sprzedało się na świecie w dziesiątkach milionów egzemplarzy. Film „Kon- Tiki” zdobył Oscara w 1951 r. za najlepszy film dokumentarny, a film o wyprawach Ra był nominowany do tej nagrody.

Śmierć

Thor Heyerdahl był zajęty pracą nad nowymi projektami aż do samego końca. Po kilkutygodniowej chorobie zmarł w domu w Colla Micheri 18 kwietnia 2002 r., gdzie został pochowany. Ostatnim zaszczytem byłpaństwowy pogrzeb w Oslo.

“ŻYJEMY W CZASACH, W KTÓRYCH WYDAJE NAM SIĘ, ŻE WSZYSTKO JEST TECHNOLOGIĄ, ŻE WSZYSTKO NACISKA PRZYCISKI, ŻE WSZYSTKO JEST EKONOMIĄ I TAK TRACIMY Z OCZU RZECZYWISTOŚĆ.”
– Thor Heyerdahl

Tytuły honorowe

Thor Heyerdahl był honorowym wiceprezesem Światowego Ruchu Federalistycznego, organizacji działającej na rzecz pokoju, współpracy ponad granicami i porządku światowego zgodnie z międzynarodowym prawem i sprawiedliwością. Był także wiceprezesem Worldview International Foundation, która pracuje nad wdrażaniem nowej pomocy technicznej w różnych formach edukacyjnych w krajach rozwijających się, a poprzez praktyczne instrukcje stara się poprawić zrozumienie między krajami rozwijającymi się i rozwiniętymi. Heyerdahl był także międzynarodowym powiernikiem United World Colleges, który skupia uczniów z różnych środowisk kulturowych w szkołach w wielu krajach. Jako przyrodnik prowadził wiele prezentacji i publikował artykuły o zagrożeniach dla globalnego środowiska, ze szczególnym uwzględnieniem zanieczyszczenia oceanów. Był doradcą World Wildlife Fund International i członkiem komisji odpowiedzialnej za wybór corocznego zwycięzcy nagród Programu Ochrony Środowiska ONZ. Heyerdahl był również zaangażowany w założenie, z inicjatywy Michaiła Gorbaczowa Międzynarodowego Zielonego Krzyża z w 1993 roku.